Framework 13 Pro getest: bijna de 'Macbook voor Linux'
Het Pro-model van de modulaire Framework-laptop is een enorme verbetering ten opzichte van zijn voorgangers. Het is niet helemaal de beloofde 'Macbook voor Linux', maar het komt er het dichtst bij in de buurt.
De eerste Framework zette in 2021 een duidelijk statement tegen e-waste. Een modulaire laptop die je individueel kunt configureren, upgraden en zelf kunt repareren. Een geniaal en duurzaam concept. De Framework 13 is nog steeds een geweldig apparaat, maar qua hardware en uiterlijk inmiddels wat verouderd. Het nieuwe Pro-model moet daar verandering in brengen. Framework noemt het zelf de "Macbook voor Linux". In sommige opzichten klopt dat, in andere niet.
Elegant design, moderne hardware en nog steeds modulair
De Framework 13 Pro is afgeslankt. De nieuwe, elegante, CNC-gefreesde aluminium behuizing doet direct denken aan een Macbook. En in tegenstelling tot bij Apple krijg ik hier ook echt zwart. De behuizing voelt niet zo premium aan als die van Apple. Dat komt onder andere door de schermrand, waarvan de vervangbare voorkant nog steeds van kunststof is. Daar staat tegenover dat je, net als ik, kunt kiezen voor een retro-transparante look. Het scherm wiebelt ook iets meer dan bij de Macbook. Mij stoort dat niet, en in tegenstelling tot mijn collega's, die me er vanaf de eerste dag om plagen, vind ik de kleuraccenten wel mooi.
Niet alleen bij het frame, ook bij de vier aansluitmodules kan ik uit meerdere kleuren kiezen. Deze modules stel ik naar eigen inzicht samen en ik kan ze zelfs tijdens het gebruik verwisselen. Nieuw is een kleine schuifregelaar om de modules vast te zetten of los te maken. Ik heb de vrije keuze tussen USB-A, USB-C, SD-kaart en meer. Bij de Macbook Pro heb ik die optie niet, maar daar krijg ik wel vijf aansluitingen voor terug.
Let op: Bij de AMD-versie zijn niet alle vier de slots gelijk. Twee zijn USB 3.2 en twee zijn USB 4. Bij de Intel-versie krijg je vier Thunderbolt 4-poorten. In mijn geval moest ik een USB-C-module verplaatsen van de USB 4-poort naar de 3.2-poort om twee externe monitoren tegelijk te kunnen gebruiken. Ik vermoed dat dit een driverprobleem is.
De volgende cruciale upgrade betreft het hart van het apparaat. Je kunt de Framework naar keuze compleet kopen of zelf samenstellen als DIY-versie. Er zijn twee AMD-moederborden en drie Intel-moederborden beschikbaar. In de stress van de voorbestelling heb ik stom genoeg de versie met de Ryzen AI 9 HX 370 gekozen. De Intel-variant met de nieuwe Core Ultra Series 3 was veel interessanter geweest. Die is echter niet meer achterwaarts compatibel met eerdere Framework-laptops. Sowieso passen niet alle nieuwe elementen meer in de oude Frameworks. De Intel-versie is een van de eerste laptops die gebruikmaakt van LPCAMM2-RAM-modules. Deze hebben een andere vormfactor, waardoor je niet langer twee modules nodig hebt om van dual-channel snelheid te profiteren, zoals bij SO-DIMM.
LPCAMM2-modules zijn, net als de nieuwe Intel-CPU, energiezuiniger. De prijs is daar echter nog sterker gestegen dan bij regulier DDR5-RAM en de beschikbaarheid is nog slechter. Je bent bijna gedwongen om het RAM via Framework aan te schaffen en betaalt dan tussen de 200 frank voor 16 gigabyte tot een duizelingwekkende 1500 frank voor 64 gigabyte.
De AMD-versie is absoluut goedkoper, maar ook deze is prijzig – zoals momenteel alle pc-hardware. De goedkoopste versie zonder RAM en SSD begint bij 1300 frank. De upgrade van de Ryzen AI 7 350 naar de snellere Ryzen AI 9 HX 370 kost 230 frank extra.
Bij Intel beginnen de prijzen bij 1110 frank, omdat er met de Intel Core Ultra 5 325 een derde, goedkopere CPU beschikbaar is. Het topmodel met de Ultra X9 388H kost een forse 1660 frank en is momenteel niet leverbaar.
Omdat ik de DIY-versie heb besteld, moet ik zelf voor RAM en SSD zorgen – gelukkig zit ik bij ons aan de bron. De Ryzen AI 9 HX 370 in mijn Framework 13 Pro vul ik aan met een 2 terabyte grote WD Black SN850X en 2x16 gigabyte DDR5-5600 RAM van Crucial. Alles bij elkaar kost het momenteel ruim 2300 frank. Een flink bedrag, maar nog steeds iets goedkoper dan een vergelijkbaar uitgeruste Macbook Pro 14. Die kost 2500 frank.
Sneller en met een langere accuduur
De derde grote upgrade betreft de accu. Bij de eerste Framework moest ik genoegen nemen met een magere 55 Wh. Dat was een van de grote zwakke punten. De accu in de Pro levert maar liefst 74 Wh. Vooral in combinatie met de energiezuinigere Intel Panther Lake-chips zorgt dit voor een laptop die lang meegaat. Ik heb dit zelf niet kunnen testen, maar de collega's van Tom's Hardware meten in hun benchmark bijna 16 uur. Alleen de huidige Macbook Pro 14 M5 scoort twee uur beter.
Ook mijn AMD-model laat een duidelijke verbetering zien ten opzichte van zijn voorganger. Je merkt echter wel dat AMD's Ryzen AI 300-serie al twee jaar oud is. Ik voer mijn tests uit met Windows 11. Eigenlijk wilde ik Linux gebruiken om de belofte van Framework het beste te kunnen controleren. Met Zorin OS, mijn eerste keuze, irriteerde de haperende muisbesturing me, dus ben ik overgestapt op Ubuntu. Het is naast Fedora een van de twee officieel ondersteunde Linux-distributies. Ubuntu draait heerlijk, maar het plezier om eindelijk van Windows (en MacOS) af te zijn, was van korte duur. Na één compromis te veel installeerde ik met tegenzin Windows 11. Voorlopig moeten mijn Linux-dromen wachten.
Als vergelijkingsapparaat gebruik ik mijn drie jaar oude Macbook Pro 14 M3. De accu gaat daar weliswaar niet zo lang mee als bij de huidige serie van Apple, maar het apparaat behoort nog steeds tot de meest duurzame op de markt. In de Procyon Battery Test, die verschillende alledaagse kantoorwerkzaamheden simuleert, kan de Framework met Ryzen AI 9 duidelijk afstand nemen.
Wat de prestaties betreft, scoort de AMD-versie slechter dan de Intel-versie en de Macbook Pro M5. De verschillen zijn soms drastisch. Dat geldt ook voor games. De waarden zijn desondanks overtuigend.
De rest van de hardware is ook solide, maar heeft nog verbeterpunten. Het IPS-scherm heeft een resolutie van 2880 × 1920 pixels. Dat zorgt voor een haarscherp beeld, dat door de ontspiegeling echter wat matter oogt dan dat van mijn Macbook. Ik waardeer ook de 3:2-beeldverhouding, die ik voor kantoorwerk nog steeds het prettigst vind. De verversingssnelheid is variabel tussen 30 en 120 Hertz. Daardoor voelt alles boterzacht aan. Het touchscreen heb ik daarentegen na jaren met een Macbook niet gemist. Het is leuk om te hebben, net als de mogelijkheid om het scherm 180 graden open te klappen.
Met 700 nits is het display bovendien behoorlijk helder. HDR wordt door het apparaat helaas niet ondersteund.
Het toetsenbord, dat ook in een Zwitserse lay-out verkrijgbaar is, typt prettig. Het toetsgevoel is zachter dan bij een Macbook en oogt niet zo elegant. Dat is echter een kwestie van smaak.
De aan/uit-knop fungeert tevens als vingerafdrukscanner. Deze werkt snel en betrouwbaar.
Kleine gebreken en zwaktes
Ik ben niet enthousiast over de webcam. Die kan ik, net als de microfoon, via een schuifregelaar boven het scherm fysiek uitschakelen. De beeldkwaliteit is echter, ondanks de 1080p-resolutie, slechts middelmatig. Bij goed licht ziet alles er netjes uit. Zodra ik me echter in een donkerdere kamer bevind, neemt de kwaliteit aanzienlijk af. Voor de gebruikelijke videocalls is het echter ruim voldoende.
De twee zijdelingse 2-watt-luidsprekers zijn evenmin een verbetering ten opzichte van de oude, die zich aan de onderkant bevonden. Het geluid klinkt dun en blikkerig. Daar verandert de Dolby Atmos-ondersteuning niets aan. Zeker in vergelijking met de uitstekende luidsprekers in de Macbook Pro is het een belediging voor de oren. Maar ook hier geldt: om af en toe een serie te kijken of muziek te luisteren, is het voldoende.
De enige ingebouwde ventilator in de Framework blijft meestal stil. Af en toe is hij kort te horen, meestal alleen bij intensieve rekenklussen. Ook dan blijft het geluidsniveau binnen acceptabele grenzen. Maar ook hier: mijn passief gekoelde Macbook Pro is volledig geruisloos. Storender vind ik de warmte die het apparaat afgeeft. Dat viel me vooral op tijdens de afgelopen hete zomer. De Framework wordt bijna te heet om op blote bovenbenen te liggen. Op een tafel is dat geen enkel probleem.
Tot slot is er nog het haptische touchpad. Het is net zo nauwkeurig als ik van de Macbook gewend ben. Tenminste onder Ubuntu; met Windows is het iets haperiger. Naast een betere precisie is de haptiek ook verantwoordelijk voor het klikken. Dat werkt namelijk niet mechanisch, maar wordt gesimuleerd door haptische feedback. Juist dat klikken vertoont af en toe haperingen. Soms werkt het een minuut niet, dan is het er weer. Dat kan een driverprobleem zijn of, zoals altijd bij de Framework, te maken hebben met hardware die niet goed vastzit.
Modulair en repareerbaar
Het grote voordeel van de Framework wordt soms een nadeel. Dat merkte ik al bij het eerste model: ik heb twee keer een defect moederbord moeten vervangen. Het kan dus zijn dat de haperingen bij het touchpad te maken hebben met een los contact. Ik heb echter tot nu toe alleen het RAM en de SSD geplaatst en verder niet aan het apparaat gesleuteld. Terwijl de Framework daar juist toe uitnodigt.
Met de meegeleverde schroevendraaier draai ik vijf schroeven aan de achterkant los. Daarna kan ik het toetsenbord verwijderen en kijk ik direct in de binnenkant van de Framework. Alle elementen zijn duidelijk gelabeld. Connectoren zijn voorzien van gekleurde lipjes, zodat ik ze eenvoudig kan loskoppelen. QR-codes leiden me direct naar gedetailleerde handleidingen. Beter kan een laptop niet zijn opgebouwd. Upgraden of repareren is ook bij de nieuwste Framework een fluitje van een cent.
Conclusie
Overtuigt ondanks kleine gebreken
Pro
- krachtig
- verbeterde batterij (vooral bij de Intel-versie)
- Aansluitingen vrij te kiezen en uit te wisselen
- eenvoudig te repareren en te upgraden
- elegant ontwerp dat qua kleur kan worden aangepast
- Microfoon en camera kunnen fysiek worden uitgeschakeld
- Touchscreen in 3:2-formaat
Contra
- wordt heet
- Webcam en luidsprekers zijn op zijn best matig
- haptische feedback van het touchpad hapert af en toe
Ik ben gek op gamen en diverse gadgets, dus bij digitec en Galaxus waan ik me in het land van overvloed - alleen krijg ik helaas niets gratis. En als ik niet bezig ben met het los- en weer vastschroeven van mijn PC à la Tim Taylor, om hem een beetje te stimuleren en zijn klauwen uit te slaan, dan vind je me op mijn supercharged velocipede op zoek naar trails en pure adrenaline. Ik les mijn culturele dorst met verse cervogia en de diepe gesprekken die ontstaan tijdens de meest frustrerende wedstrijden van FC Winterthur.
