Nostalgie 2.0: Zwitsers oergevoel wordt consumptiegoed
Nostalgie werd in 1688 aan de Universiteit van Bazel uitgevonden als diagnose voor huilende huurlingen. Tegenwoordig worden ons daarmee remakes, Lego-sets en series verkocht. Een zoektocht naar sporen van de ziekte tot het consumptiegoed.
Voor millennials, oftewel iedereen wiens lichaam sinds kort geluidjes maakt bij het opstaan, valt Kerstmis dit jaar op 5 november. Dan verschijnt de remake van «The Legend of Zelda: Ocarina of Time». Volgens Metacritic is het de beste game aller tijden, volgens onze ranglijst in ieder geval de op één na beste, vlak achter « «World of Warcraft».Dead or Alive: XTreme Beach Volleyball»
«Ocarina of Time» is onlosmakelijk verbonden met mijn jeugd. Samen met «Final Fantasy VII» behoort Links avontuur tot de eerste videogames die me lieten zien hoe grenzeloos dit medium kan aanvoelen. Cynici beweren graag dat de meeste «Zelda»-verhalen op een bierviltje passen. Ze hebben niet helemaal ongelijk. Toch: toen ik voor het eerst uit het Kokiri-woud stapte en de uitgestrekte velden van Hyrule voor me zag liggen, waande ik me in een epos van Tolkieniaanse omvang.
Bron: Nintendo
Dergelijke ervaringen branden zich in je geheugen. Het zijn uiterst emotionele geluksmomenten die velen van ons jaren later nog proberen te reproduceren. Soms bewust, soms onbewust drijven we af in nostalgie.
Maar wat zit er eigenlijk achter dit gevoel? Het antwoord is veelzijdiger en (hopelijk) spannender dan je denkt.
Wat is nostalgie?
Er is nauwelijks een luier journalistiek stijlmiddel dan het citeren van het woordenboek. Maar hier is het zinvol. Het woordenboek beschrijft nostalgie als volgt:
een door onbehagen in het heden opgeroepen, met onbestemd verlangen vervulde stemming, die zich uit in het terugkeren naar een verleden, in de verbeelding geromantiseerde tijd, waarvan men de mode, kunst, muziek e.d. weer doet herleven
Wacht, dat is toch een tegenstrijdigheid? Eigenlijk associëren we nostalgie toch met iets positiefs. Waarom zou het behaaglijk warme gevoel dat me bij de «Duck Tales»-intro bekruipt, voortkomen uit een onbehagen?
Het antwoord ligt in de oorspronkelijke betekenis van het woord. Tot in de 19e eeuw was nostalgie namelijk een medische diagnose. De toenmalige medische student Johannes Hofer muntte de term in 1688 in zijn proefschrift aan de Universiteit van Bazel.
Voor het begrip combineerde hij twee Griekse woorden: «nóstos» (thuisreis) en «álgos» (pijn). Het betekende dus simpelweg heimwee, zij het een ziekelijke vorm die in het ergste geval dodelijk kon aflopen. Hofer observeerde het vooral bij Zwitserse huurlingen, destijds een van de belangrijkste exportproducten van ons land. Tienduizenden jonge mannen uit dorpen en gehuchten dienden in vreemde legers. Ze waren ver van huis en nieuws van thuis was er hooguit als er weer eens een van de 14 broers of zussen was gestorven aan een varkensbeet of als de lokale baljuw de familieboerderij in brand had gestoken.
Bron: Wikipedia
Het is weinig verrassend dat velen van hen in melancholie verzonken. Het fenomeen was zo nauw verbonden met de Zwitsers dat men in het buitenland sprak van de «Mal du Suisse», de Zwitserse ziekte. En die had zelfs een eigen soundtrack: de Kuhreihen.
Met de traditionele herdersmelodieën riepen de herders hun vee bij elkaar. De «Lo-Fi Beats to Herd Cows To» hadden in het buitenland echter een bijwerking. Ze versterkten de heimwee. Zwitserse huurlingen was het daarom verboden ze te zingen of te fluiten, naar verluidt op straffe van de dood. Dergelijke draconische straffen bestaan tegenwoordig gelukkig alleen nog als iemand een nummer van Yoko Ono afspeelt.
Hofers diagnose werd later door verschillende geleerden verder ontwikkeld, maar verloor in de loop van de 19e eeuw steeds meer aan betekenis omdat het wetenschappelijke fundament ontbrak. Nostalgie verhuisde daarop naar de psychiatrie, waar men het behandelde als een variant van melancholie. Daar werd het ziektebeeld steeds verder afgezwakt, totdat uiteindelijk de opvatting postvatte dat nostalgie niets anders is dan het verlangen naar een voorbije tijd.
Een beetje verdrietig misschien, maar zeker niet dodelijk.
Nostalgie 2.0
Van ziekte naar consumptiegoed was het vervolgens geen lange weg. Nostalgie werd een bedrijfsmodel in het Amerika van de jaren 70, een decennium dat met Vietnam, Watergate en de oliecrisis volop onbehagen in het heden te bieden had. Precies de voedingsbodem die het woordenboek voorziet. Films als George Lucas' «American Graffiti» (1973) schetsten een geïdealiseerd beeld van het verleden, dat de kijkers in hun «vroeger was alles beter»-houding bevestigde.
Met de realiteit had het getoonde vaak weinig te maken, maar ons geheugen is nu eenmaal een belabberde archivaris. Wie wil er nu feiten als je in plaats daarvan een tijd kunt hebben waarin de kids nog braaf in de milkbar zaten in plaats van achter de gymzaal te blowen?
In de jaren 80 grepen «Back to the Future» en «The Wonder Years» de succesformule aan. Toen tien jaar later «That '70s Show» van start ging, was het concept allang gevestigd. Netflix heeft het uiteindelijk geperfectioneerd met «Stranger Things» en de bijbehorende marketingmachine.
Bron: Netflix
Ook de game-industrie volgde. Dankzij de retromarkt was nostalgie hier al lang een thema, maar de grote uitgevers bedienden die eerder terughoudend. Dat veranderde met de HD-generatie inclusief haar golf van remasters en remakes, die tot op de dag van vandaag voor je gevoel de helft van de releasekalender vult. Voor de concerns is dit een dankbare business: bekende merken opnieuw uitbrengen is veel minder riskant dan nieuwe bedenken. En voor een zekere winst zouden de meeste CEO's zelfs hun favoriete hobby opgeven: 1500 mensen ontslaan via een Teams-call en zich daarna op LinkedIn laten vieren voor de «moeilijke beslissing».
Buiten de schermen ziet het er niet anders uit. Of het nu gaat om Lego-sets, «Magic»-kaarten of Funko Pops: de volledige popcultuur heeft zich aan de nostalgie gewijd. De markt levert omdat wij kopen. Dat we dat momenteel zo ijverig doen, heeft echter een reden.
Waarom voelt nostalgie zo goed?
De socioloog Fred Davis onderzocht de nostalgiegolf al in 1979 in zijn boek «Yearning for Yesterday». Daarin staat veel wijsheden, waaronder de waarschijnlijk belangrijkste psychologische reden waarom Lego een «Star Wars»-Death Star kan verkopen voor de prijs van een overzeese vlucht.
Bron: Lego
Volgens Davis geeft nostalgie ons houvast. Vooral wanneer de samenleving of het eigen leven uit de bocht vliegt. En oh boy, was beide de laatste tijd wankel. In Europa heerst oorlog, de democratie wankelt, de kosten van levensonderhoud stijgen, en vanmorgen haalde ik de hoogste score in de «Hoe snel vervangt AI jouw beroep?»-quiz. Good job, everybody.
De onzekerheid knaagt aan ons en we voelen ons machteloos. Wat ligt er dan meer voor de hand dan de terugkeer naar Hyrule, naar een eenvoudigere, betere tijd? Of het echt beter was, maakt me niet zoveel uit. Ik kan de spinnenkoningin Gohma met de feeënslinger een Deku-noot in haar oog schieten en voor een moment vergeten dat de zorgpremies alweer zijn gestegen.
Om dezelfde reden kijk ik liever voor de 18e keer naar de seizoenen 1 tot 8 van «The Simpsons» in plaats van aan een nieuwe serie te beginnen. Ik weet wat me te wachten staat. Homers onnozelheid is mijn emotionele anker in het verleden.
De herinneringsheuvel
Dat we dit houvast zo vaak in onze jeugd zoeken, heeft twee hoofdredenen. De eerste is simpel: voor velen van ons was die inderdaad onbezorgd. Je kwam uit school thuis en wist: nu vier uur «GTA: Vice City» en niemand wil daarna iets van je. Vandaag sleep je jezelf na je vreselijke werkdag in de Vreselijke-Werkdag-Fabriek op de bank en ben je te uitgeput om iets actiefs te doen.
Bron: Rockstar Games
De tweede heet «Reminiscence Bump». In het Nederlands betekent het weinig poëtisch «herinneringsbult» en beschrijft het een fenomeen dat bij volwassenen vanaf ongeveer 30 jaar optreedt: ze herinneren zich buitenproportioneel sterk ervaringen uit hun jeugd en hun vroege volwassenheid. Grofweg tussen 10 en 30 doorlopen we de meest vormende fase van onze identiteitsvorming. Films, muziek en games die we in die tijd consumeren, begeleiden ons daarom vaak tot op hoge leeftijd en fungeren als een soort lijm die onze persoonlijkheid bij elkaar houdt.
De feiten hierover zijn dun, maar ik geloof dat geen enkel ander medium nostalgie zo betrouwbaar triggert als videogames. Gaming is immersief. Ik zie de momenten niet alleen opnieuw, ik beleef ze. Ik loop dezelfde paden, versla dezelfde vijanden, hoor daarbij dezelfde melodieën en – met een beetje geluk – voel daarbij dezelfde euforie als in 1998.
Videogames zijn een tijdmachine. En die staat altijd tot mijn beschikking.
Is nostalgie goed voor ons?
Velen ervaren nostalgie als bitterzoet, waarbij meestal het zoete overheerst. En voor één keer hoeven we noch bang te zijn voor de tandarts, noch voor diabetes. Dat bevestigen meerdere studies van de sociaal psycholoog Constantine Sedikides. Samen met zijn team aan de University of Southampton heeft hij nostalgie als het ware een revalidatierapport gegeven.
Nostalgie verbetert de stemming, versterkt het zelfbeeld en kan helpen tegen eenzaamheid. Sterker nog: «nostalgie maakt ons een beetje menselijker», zegt Sedikides in de «New York Times».
Bron: Rainer Etzweiler
Zo gevaarlijk als Hofer ons ruim 300 jaar geleden wilde doen geloven, is de mentale tijdreis dus niet. Een restrisico blijft echter bestaan. Er zijn aanwijzingen dat een uitgesproken neiging tot nostalgie kan omslaan in ruminatie: gedachtenkronkels die bijvoorbeeld draaien om gemiste kansen of verkeerde beslissingen.
De psycholoog Bas Verplanken toonde in 2012 aan dat nostalgie bij notoire piekeraars angst en neerslachtigheid zelfs versterkt in plaats van verlicht. En een team van de University of Southern California ontdekte in 2020 dat nostalgie in het dagelijks leven, dus wanneer het ons ongevraagd overvalt, een duidelijk slechter effect heeft op de stemming.
Het mag een afgezaagde uitdrukking zijn, maar wie te veel tijd in het verleden doorbrengt, mist het heden. En alleen in het heden kunnen we nieuwe mooie momenten creëren. Momenten die jaren later hetzelfde behaaglijk warme gevoel oproepen als ons eerste uitstapje naar de uitgestrekte velden van Hyrule.
Dus: geniet van je terugkeer naar Hyrule, maar verlies jezelf er niet in. Behalve in de watertempel. Dat hoort bij de ervaring.
Begin jaren 90 gaf mijn oudere broer me zijn NES met "The Legend of Zelda" en begon een obsessie die tot op de dag van vandaag voortduurt.
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
