Je dacht dat de bouwplaats voor je deur vervelend was. Deze ontwerper is er blij mee
Bij bouwplaatsen denkt Thomas Legler niet aan lawaai of afzetlint, maar aan materiaal. De architect en keramist verzamelt leem die anders door graafmachines uit de grond wordt gehaald en maakt er unieke stukken van die precies de plek vastleggen waar ze vandaan komen. Een gesprek over Zürcher aarde, cargobike-logistiek en waarom een vondst in de eigen tuin net zoveel waard kan zijn als een vondst van de bouwplaats.
In de studio van Thomas Legler in Wipkingen staan ze op een rij: kleine gebakken plaatjes, elk voorzien van een straatnaam. Josefstrasse. Fellenbergstrasse. Hegianwandweg. Geen enkel exemplaar is hetzelfde: beige, roestbruin, bijna zwart, een warm oranje naast een koel grijs. Het is het archief van 31 soorten aarde uit Zürich. Wie niet weet waar hij naar kijkt, denkt misschien aan kleurmonsters. Wie het wel weet, ziet een verzameling van plekken.
Legler heeft architectuur gestudeerd en daarna tien jaar als architect gewerkt – in België, in Italië en uiteindelijk in Zürich. Sinds enige tijd doet hij voor zijn studio Arché alleen nog dit: aarde verzamelen, testen, bakken, vormen. De termen aarde en leem gebruikt hij daarbij als synoniemen – het gaat altijd om hetzelfde basismateriaal dat hij direct uit de grond haalt. De architectuur heeft hij daarmee niet echt verlaten.
Hoe kwam je op het idee om bouwgrond te verwerken?
Thomas Legler: Als architect stond ik op een dag op een bouwplaats op de Uetliberg. Te veel leem in de grond – dat is een probleem, want dan heb je palen nodig die 20 meter diep gaan om de helling te verstevigen. Ik nam de leem in mijn hand en dacht: dit is bijna precies hetzelfde materiaal als wat ik in de winkel koop om keramiek te maken. Maar dat besefte ik pas op die dag.
En hoe kwam je überhaupt bij keramiek terecht?
Tijdens mijn studie ben ik met Francis Kéré naar Burkina Faso gereisd. We hebben daar gebouwd met leem direct uit de grond: bakstenen, muren, alles – en mijn eerste vaas heb ik daar gemaakt. Mijn eerste echte keramiekcursus heb ik daarna in Italië gevolgd. Op de Uetliberg kwamen deze twee draden samen.
Je hebt 31 verschillende soorten aarde uit Zürich verzameld. Wat gebeurt er als je voor het eerst een nieuwe soort aarde in je handen houdt?
Eerst bekijk ik het nauwkeurig. Dan maak ik een platte plaat, laat deze drogen en bak hem twee keer: één keer zonder glazuur, één keer met een transparante. Zo worden alle materialen zichtbaar die in de leem zitten. Eén keer had ik aarde die voor het bakken lichtgroen was. Het bevatte zoveel ijzeroxide dat ik er een zwart glazuur voor een bijzettafel van kon maken.
Je verandert het materiaal daarbij niet?
Ik zou de plasticiteit kunnen verhogen of toevoegingen kunnen mengen, maar dan zou het niet meer deze aarde zijn. Het archief zou dan geen archief meer zijn. Deze 31 plaatjes hier zijn onaangeroerd.
Ik wil de aarde niet veranderen. Dit is echt het archief van de bodem van Zürich.
Dat betekent dat je aan het begin niet weet wat je aan het einde zult hebben.
Precies. Als iemand naar mij toe komt en een terracotta vaas wil, kan ik dat niet beloven. Sommige soorten aarde gedragen zich slecht op de draaischijf, maar hebben een fantastische glazuurkleur. Bij andere is het omgekeerd. Het materiaal bepaalt de vorm, niet ik.
Op je website vermeld je voor elk stuk de GPS-coördinaten van de bouwplaats.
Wat je koopt, is geen stuk van winkel-leem. Het is een stuk van de stad. En als de bouwplaats gesloten is, is het materiaal weg. De Kronenstrasse bestaat precies één keer. De Josefstrasse ook. Daarom zijn alle stukken unieke exemplaren. Niet als belofte, maar omdat het niet anders kan.
De Kronenstrasse bestaat precies één keer.
Vaak denk ik dat bouwplaatsen eeuwig duren. Jij ziet dat anders.
Als verzamelaar weet ik: de aarde is sneller weg dan je denkt. Ik stop met de bakfiets, leg kort uit wat ik doe – de bouwvakkers lachen meestal – en vraag om een monster. Is het geschikt, dan moet ik snel terug. Wat wij van buitenaf zien, die eindeloze afzetting, is slechts de oppervlakte. Daaronder verdwijnen de lagen voordat je het doorhebt.
In het begin was je op de bouwplaatsen niet bepaald welkom.
Nee, eerder niet. Maar dat is langzaam veranderd. Het bureau Pool Architektur heeft me voor de tentoonstelling «Layers of Memory» direct naar de bouwplaats gehaald – met helm, alles volgens de regels. Ze hebben met de graafmachine de aarde direct naar de auto verplaatst. Geen bakfiets, geen kleine monsters. Dat was mooi.
Had je voor het materiaal al een idee van het object, of heeft de aarde de vorm bepaald?
Ik test eerst, dan teken ik en ontwikkel daaruit de vorm. Eigenlijk is dat niet zo verschillend van architectuur – ook daar ontwikkel je een idee, test je het en werk je het verder uit. Alleen gebeurt het hier met de handen en geeft de aarde zelf het kader aan.
Ik teken eerst, maar echt begrijpen wat ik kan doen, dat komt van de aarde.
Wat adviseer je iemand die thuis of in de tuin toevallig op leem stuit?
Gewoon uitproberen. Ik heb zelf leem bij mij thuis gevonden die ik sindsdien gebruik. En voor een vriend in Italië heb ik van zijn vondst een schaal voor zijn moeder gemaakt. Belangrijk: eerst laten weken, dan drogen en een klein, plat proefplaatje vormen. Tijdens het bakken blijkt of en waarvoor de aarde geschikt is.
Uiteindelijk is dat echt het materiaal waarop je gebouw staat en waarop je leven verdergaat.
Hoe bepaal je prijzen voor stukken waar zoveel werk in is gaan zitten?
Bij de verkoop van kunst en design werkt dat niet per uur. Elk stuk draagt het hele proces in zich – het verzamelen, het testen, het leren kennen van een soort aarde die er nooit meer zo zal zijn. Dat laat zich niet vertalen naar een conventionele calculatie.
Mis je de architectuur?
Ja, met studie en werk was ik in totaal 16 jaar in de sector actief. Maar ik mis het werk achter de computer niet – ik mis het ontwikkelen. Een idee ontwikkelen, testen, verder uitwerken. Dat doe ik nog steeds, alleen het materiaal is veranderd.
Als een cheerleader vier ik goed design en breng ik je alles bij wat met meubels en interieur te maken heeft. Regelmatig cureer ik eenvoudige maar verfijnde interior-ontdekkingen, spoor ik trends op en interview ik creatieve geesten over hun werk.
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
