Van AI tot kangoeroe: bij ISA zit 177 jaar geschiedenis in de onderbroek
Ikea heeft Billy, Ivar en Hemnes. ISA heeft Chris, Andy en Brian. De Zweedse meubels laten je wanhopen, de Zwitserse onderbroeken bieden je steun. Hoe werkt het Zwitserse familiebedrijf dat een instituut is op het gebied van ondergoed?
In de schuilkelder aan de Weinfelderstrasse in Amriswil zit een geel kangoeroe. Hij draagt een slip, wit en nauwsluitend, en dat al meer dan 70 jaar. Zoiets kende men in Zwitserland kort na de Tweede Wereldoorlog niet. Destijds droeg men een lang hemd en knoopte men dat tussen de benen vast.
De kangoeroe is natuurlijk een knuffeldier, een soort model. Het was een reclamefiguur van ISA uit de jaren 50. Het Australische buideldier was de perfecte ambassadeur voor een nieuw soort onderbroek, die de beste delen voor het eerst goed verpakte.
De kangoeroe in de kelder is te danken aan de firma Robert Sallmann, de grootvader van Thomas Sallmann. De 38-jarige leidt het familiebedrijf vandaag samen met zijn broer Christian als co-CEO in de zevende generatie. Het begon allemaal in 1849, toen Johann Joseph Sallmann in het Thurgause Amriswil een textielfabriek bouwde. Na zijn vlucht uit Saksen. Want in 1848 behoorde Johann Joseph, van beroep kousenbreier, tot de aanhangers van de Maartrevolutie tegen koningen en vorsten. De monarchen vervolgden de revolutionairen; hen dreigde gevangenisstraf of zelfs de dood. Johann Joseph vluchtte te voet en marcheerde 28 dagen lang naar Zwitserland naar een neef. In zijn bagage had hij een halfautomatische handbreimachine – iets wat men destijds in Zwitserland nog niet had gezien.
Zwitserland raakt gewend aan de gulp
Ongeveer 100 jaar later was het de nauwe slip met gulp en elastische band op navelhoogte waar Zwitserland eerst aan moest wennen. Dit type intiem ondergoed had Robert Sallmann in de VS ontdekt. In de vroege naoorlogse jaren bracht hij de onderbroek naar Zwitserland en doopte hem 'Everyman'. Voor sommigen was dat te veel revolutie. Ditmaal niet tegen vorsten, maar tegen de goede zeden. De 'Neue Zürcher Zeitung' weigerde in 1949 een advertentie als 'te obsceen'.
Een succes werd de 'Everyman' desondanks, ook dankzij de kangoeroe. Daarna kwam 'Sportcolor'. Zoals de naam al zegt: de onderbroeken werden kleurrijk en de klanten rukten de Sallmanns de waar letterlijk uit de handen.
Het waren gouden tijden voor de Zwitserse textielbranche. In de jaren 70 en 80 was het daarmee voorbij, veel bedrijven gingen failliet. De Sallmanns hielden stand, maar niet zonder kleerscheuren. Ze moesten de productie van dameskleding opgeven, 150 mensen ontslaan en vastgoed verkopen om door de crisis te komen. Momenteel werken er ongeveer 60 personen op het hoofdkantoor in Amriswil, in verkoop, marketing en productontwerp. En ja, ook in de productie.
De breimachines draaien door
Want nog steeds ontstaan onderbroeken, hemden en pyjama's daar waar het allemaal begon. Van de gebouwen uit de oprichtingstijd staat alleen de fabrikantenvilla er nog, de rest is in de loop der decennia afgebroken en vervangen. De oudere geschiedenis van het bedrijf ligt vooral in de kelder.
Daarheen rijd ik met Thomas Sallmann, in een oude goederenlift die bedenkelijk rammelt. Thomas lijkt mijn wantrouwen te voelen. Hij zegt dat hij er als kind al mee reed, dus de lift zou stabiel moeten zijn. We komen ongeschonden beneden aan. Hier ligt en staat wat eerdere Sallmann-generaties heeft aangedreven: Amerikaanse modetijdschriften uit de jaren 20, vergeelde reclameborden, beige stoffen poppen, een oude breimachine. En precies die kangoeroe van het begin van het verhaal.
Toen Thomas de oude handbreimachine wilde demonstreren, bleef de slede steken. Goed, hij is verantwoordelijk voor verkoop en marketing. Voor de techniek zijn anderen.
Bijvoorbeeld Oskar Kirchmann, breimeester, 59 jaar oud, al 12 jaar in dienst bij ISA. Zijn rijk is de fabriekshal, waarin meer dan 25 breimachines garen tot stof verwerken. De garenspoelen importeert ISA onder andere van een spinnerij in familiebezit in Zuid-Duitsland. Korte wegen voor lange draden.
Elke breimachine kost evenveel als een luxe sedan. Honderden, bij sommige machines zelfs duizenden naalden ratelen en zoemen. Het is zo luid dat je elkaar nauwelijks verstaat. Pluisjes zweven door de lucht als lichte sneeuwval. Omdat het garen zo snel loopt, ontstaat er slijtage en tientallen ventilatoren boven de machines blazen dit weg. Anders zou het in de stof worden meegebreid, en dat is voor Kirchmann slechte kwaliteit.
Zijn machines zijn voor hem als een schoolklas voor een leraar. Een lieveling heeft hij niet, maar hij kent de sterke en zwakke punten van elk exemplaar. 'Soms helpt het als ik tegen ze praat', zegt hij lachend. Sommige zijn decennia oud, gebouwd door Italiaanse en Duitse fabrikanten die allang niet meer bestaan. Toch zijn het hoogwaardige apparaten, inmiddels gedoopt met camera's die via AI bewaken hoe de naalden werken. Dat vermindert uitval en stilstandtijden. Al bij de kleinste afwijking slaat het systeem alarm. Dan komt Kirchmann, draait aan een wieltje of schroefje, en doorgaan maar.
'Dergelijke mensen zijn er bijna niet meer', zegt Thomas Sallmann. De textielbranche is naar landen met lagere lonen vertrokken, en in Zwitserland zijn nauwelijks nog mensen te vinden die zich tot textieltechnoloog willen laten opleiden.
In Amriswil draaien de machines desondanks door. Afhankelijk van het garen breien ze een meter stofbaan in enkele minuten of hebben ze er meerdere uren voor nodig. Katoen gaat vlot. Bij modal of wanneer elastaan wordt meegebreid, moeten de naalden langzamer draaien. Per werkdag ontstaan zo meerdere duizenden meters stof.
De stoffen worden veredeld
Op rollen gewikkeld gaat de ruwe waar per vrachtwagen op reis. Ver is het niet, krap een uur rijden van Thurgau naar het Zürichse Fehraltorf. Hier wordt het veredeld, bij de Schellenberg Textiles AG. Ook dit bedrijf is een soort industriële 'Last Man Standing'. Fehraltorf is de laatste plek in Zwitserland waar stoffen nog worden geverfd, bedrukt of waterafstotend gemaakt, zegt Urs Schellenberg, wiens familie het bedrijf bezit en die het in de derde generatie als CEO leidt.
Het bedrijf ligt midden in het dorp, de kerktoren werpt bij wijze van spreken zijn schaduw op het bedrijfsterrein. Elke groeispurt van de laatste decennia heeft een nieuw gebouw achtergelaten, en als bezoeker verlies ik snel de oriëntatie. Urs Schellenberg niet. Hij kent hier elke deur en elke arbeider. Ongeveer 120 zijn het er momenteel. Klemt een machine, dan trekt de baas ook wel eens zelf de overall aan. Het machinepark is miljoenen waard. 'Dat zou vandaag de dag in Zwitserland niemand meer zo opbouwen', zegt Schellenberg.
De apparatuur is enorm, waaronder wasmachines van enkele tientallen meters lang. Door een patrijspoort zie ik hoe er net stof wordt gebleekt. Daarnaast lopen stofbanen over rollen en worden ze geverfd. Van witte grondstof wordt hier wat de markt vraagt: eenvoudige unikleuren, opvallende bloemenpatronen of camouflage voor het leger. Afhankelijk van materiaal, kleur en patroon zijn er andere kleurstoffen nodig, soms zelfs andere machines.
Tijdens de rondgang door de hallen ontdek ik ook een wagen met stoffen van ISA – in donkerblauw. De stofbanen die ooit wit uit de breimachine kwamen, hebben dus al kleur gekregen.
Hebben stoffen bovendien nog een patroon nodig, dan wordt dit opgedrukt. Dat gebeurt vergelijkbaar als in een krantendrukkerij, via metalen walsen. Hierin worden dan bloemen, ruiten of gekke dingen zoals tennisrackets geëtst. Na gebruik verhuizen de metalen buizen naar de kelder van een van de gebouwen. Duizenden walsen vertellen daar wat ooit mode was.
Sommige dingen drukt de Schellenberg Textiles AG inmiddels ook digitaal. Dat werkt voor kleinere hoeveelheden stof of bij bijzonder wilde patronen, legt Urs Schellenberg me uit. In de niche kun je competentie ontwikkelen en de voorsprong op de concurrentie behouden. Met de klassieke druk wordt momenteel echter nog steeds de grootste omzet behaald.
Calida, Zimmerli, Schlossberg, Fischbacher, Schiesser: veel merken betrekken hun stoffen uit Fehraltorf. De machines draaien de klok rond in drieploegendienst. Snel gaat het desondanks niet, want bij het verven en bedrukken ontstaan steeds weer wachttijden. Zo verstrijken acht tot soms wel twaalf weken voordat de ruw aangeleverde stoffen uit Amriswil klaar veredeld zijn.
Dan gaat het terug naar Thurgau. In Amriswil worden de stoffen gesneden. Tot 40 lagen stof liggen daarvoor op een enorme snijmachine. Helemaal bovenop een folie, van onderen wordt de lucht afgezogen. Daarmee zijn de stoflagen per vacuüm gefixeerd en kunnen de scherpe messen de mouwen, borstzakken, voor- en achterkanten uitsnijden. Een computerprogramma heeft van tevoren berekend hoe de stofdelen het beste naast elkaar liggen, zodat er zo min mogelijk afval ontstaat.
De naaisters blijven
Voor het naaien gaat het naar het buitenland, naar Portugal. In Rio Tinto, een klein stadje dat met Porto is vergroeid, heeft midden in de woonwijk de ISA-dochteronderneming Jerisa Lda. haar zetel. 150 naaisters werken hier. Helemaal in het begin was er echter alleen een garage, waarin Robert Sallmann in 1973 liet produceren. De regio leefde destijds van de textielindustrie, zelfs de Migros liet hier naaien. Weten mocht dat in Zwitserland destijds het liefst niemand, zegt Christian, die vandaag als kleinzoon de zaken leidt. Verplaatsing van arbeidsplaatsen naar het buitenland – dat was nog nooit populair.
Rond de eeuwwisseling trokken veel bedrijven uit Portugal verder, naar Oost-Europa of direct naar Azië. ISA bleef. Christian Sallmann, co-CEO en verantwoordelijk voor de operationele zaken, vliegt er om de paar weken heen. Op een van deze reizen mocht ik meekomen. Vlucht en een nacht in het hotel waren op kosten van ISA – ik mag desondanks schrijven wat ik wil. Dat was de deal, zodat ik de uitnodiging zou aannemen.
In de hal staan lange rijen naaimachines, daarnaast de in Amriswil gesneden stofstapels. Er naaien uitsluitend vrouwen. Waarom? Christian zegt dat er alleen vrouwen solliciteren, 'het is gewoon zo'. Een kleine groep monteurs is er ook nog. De mannen zorgen ervoor dat de naaimachines zo ononderbroken mogelijk functioneren.
Voor een herenhemd zonder zijnaden heeft een naaister 3 minuten en 30 seconden nodig, voor een gecompliceerde pyjama 40 minuten. Christian kent deze cijfers uit zijn hoofd, en dat met een goede reden. Bij een eenvoudig hemd maakt de arbeidstijd 30 procent van de kosten uit, bij bewerkelijke delen de helft.
Daarom is Portugal een rekensom die niet vanzelf uitkomt. Een goede naaister verdient hier na een paar jaar in het vak ongeveer 17.000 euro per jaar, het minimumloon in het land ligt op ongeveer 13.500 euro. In China zou het een fractie zijn, in Bangladesh nog minder. De concurrentie maakt daar gebruik van. Een ISA-onderbroek kost minstens 25 frank, in de Galaxus-dagaanbieding is er soms een tienpak van Jack & Jones voor ongeveer 50 frank.
Wij blijven hier omdat we ervan overtuigd zijn dat het op lange termijn beter voor ons is.
Christian Sallmann
De waar is snel in Zwitserland, waar ISA 80 procent van de omzet maakt. Of de rekensom over tien jaar nog steeds klopt? Dat weet Christian Sallmann ook niet. De dag na mijn bezoek ontmoet hij de bazen van een start-up uit Berlijn die een AI-gestuurde naairobot wil bouwen.
Nog naaien er echter mensen. Tijdens de rondgang houdt een naaister me tegen. Ze legt haar hand op kniehoogte en wijst naar haar werkgever. Zo klein was hij toen hij voor het eerst door de fabriek liep. Tenminste, zo interpreteer ik het, mijn Portugees eindigt kort na 'Obrigado'. Hoe lang ze hier al werkte? Meer dan 30 jaar.
Nukkig modal
Deze ervaring is het eigenlijke kapitaal van de naaierij. Vroeger was bijna alles van katoen, vandaag komen er fijnere stoffen zoals modal bij. Op de huid is het materiaal aangenaam, op de naaimachine een nukkig type: het is glad en rolt op. Wanneer in Amriswil op de computer een nieuw ontwerp ontstaat, blijkt in Rio Tinto snel of het überhaupt te naaien is.
600 nieuwe producten gaan elk jaar door deze handen, niet alleen ISA-ondergoed. Hier ontstaan ook uniformdelen voor politie en douane evenals eigen merken voor Zwitserse supermarkten. Dat compenseert de seizoensgebonden schommelingen.
Aan het einde wordt elk afzonderlijk deel gecontroleerd, uitstekende draden worden afgeknipt. Minder dan een procent valt af, meestal vanwege fouten die ik zelf bij de tweede keer kijken niet vind. Deze stuks belanden in de fabriekswinkel in Amriswil. De rest, ruim meer dan een miljoen stuks per jaar, gaat per vrachtwagen terug naar Zwitserland.
In de schuilkelder in Amriswil zit nog steeds de kangoeroe in de slip. Meer dan 70 jaar heeft hij overleefd, de textielcrisis inclusief. Bij ISA past hij niet alleen vanwege de buidel. Een kangoeroe kan nauwelijks achteruit gaan. Hij komt alleen vooruit, sprong voor sprong.
Ik ben journalist sinds 1997. Gestationeerd in Franken, aan het Bodenmeer, in Obwalden, Nidwalden en Zürich. Familieman sinds 2014. Expert in redactionele organisatie en motivatie. Behandelde onderwerpen? Duurzaamheid, hulpmiddelen voor telewerken, mooie dingen voor in huis, creatief speelgoed en sportartikelen.
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
