Achtergrond
De terugkeer van de tijd: grotere kinderen, meer vrijheid
van Michael Restin
Waarom kinderen hun ouders bang maken - en wat ze al doende leren
10-3-2026
Vertaling: machinaal vertaald
Kinderen vinden het heerlijk om hun ouders bang te maken. Daar zijn goede redenen voor vanuit de ontwikkelingspsychologie. Ik ken nu alle stadia - en er is maar één situatie waar ik echt kippenvel van krijg.
Er is iets mis met me, zegt mijn zoon. Dat zou kunnen. Ik trap zelden of nooit meer in zijn pogingen om me bang te maken. Onverwachte sprong in de rug? Ik erken dit met een vermoeide glimlach en gooi hem op de bank. Een plotseling gebrul vanuit de schuilplaats achter de halfopen deur? Mijn gezichtsuitdrukking verandert net zo weinig als die van Sylvester Stallone. Projectiel in aantocht? Ik deins misschien even terug, maar mijn hartslag blijft stabiel.
De meeste tijd weet ik toch al wat er gaat komen.
Na meer dan tien jaar vaderschap laat mijn zesde zintuig me zelden in de steek. We kennen elkaars trucjes en zijn bezig met een vreemd spel dat bij het opgroeien hoort: verstoppen, bang maken en bang worden door elkaar. Maar wat zit erachter? Er zijn een aantal ontwikkelingsstadia die een kind doorloopt voordat het zo sluw wordt als een volwassene.
Uit het oog, uit de wereld?
Alle begin is onschuldig. Met kinderen leer je jezelf op een nieuwe manier kennen en speel je opeens spelletjes waar je een paar jaar eerder nog geërgerd mee zou hebben gerold: Het klassieke giechelspelletje «Gugus? Dada!» leren jonge kinderen eerst dat mensen en voorwerpen nog steeds bestaan, zelfs als ze niet meer zichtbaar zijn. Deze objectpermanentie ontwikkelt zich vanaf de leeftijd van acht maanden. Het «verschijnen» en «verdwijnen» van gezichten of voorwerpen in het gezichtsveld van het kind is daarom niet alleen een leuk spel, maar ook een belangrijke training. De afwisseling tussen spanning en ontspanning versterkt ook de emotionele veerkracht en sociale binding. Het kind leert: uiteindelijk zijn papa en mama er nog steeds, ook al kan ik ze op dit moment niet zien.
Ik weet iets wat jij niet weet
Een paar jaar later is je kind al veel verder. Op drie- of vierjarige leeftijd giechelen ze vaak achter de bank als je de kamer binnenkomt. Maar in de regel kunnen ze zich nauwelijks inhouden voordat ze gillend uit hun schuilplaats springen «Buh!» Waarop jij natuurlijk gepast «schrikt». En lach je alsof je van niets wist. Een beetje vreugde natuurlijk ook, want het schouwspel dat jullie samen opvoeren is niet belachelijk, maar een ontwikkelingsstap.
De peuter begrijpt nu dat andere mensen een andere perceptie hebben. Het besef: «Ik weet dat ik achter de bank zit, maar de anderen niet», komt in het leven vanaf ongeveer vier jaar. Daarvoor gaan kinderen er vaak van uit dat iedereen weet wat zij zelf weten. Het is leuk om dit in elke Punch and Judy show te zien als er kinderen van verschillende leeftijden in het publiek zitten.
Punch stopt eerst zijn gouden munt in een kist en roept naar het publiek: «Ik ga even weg, zorg er goed voor!» Dan komt de rover en verstopt de munt achter de boom. Als Kasperli uiteindelijk koortsachtig op zoek is naar zijn munt, begrijpen de meeste driejarigen niet waarom hij niet weet dat de munt nu achter de boom ligt. Voor hen is het schouwspel nogal verwarrend.
De iets oudere kinderen begrijpen de lol. Zij kunnen van perspectief wisselen en weten daardoor wat Kasperli nog niet weet. Ze kunnen zich dus inleven. Ze kunnen ook anticiperen dat Kasperli op het punt staat te schrikken van de krokodil die hem besluipt terwijl hij is afgeleid. Hij kan hem immers niet zien.
Ze hebben een zogenaamde «Theory of Mind». Overigens bereiken kinderen met oudere broers of zussen dit punt vaak iets eerder. Vanaf nu zijn ze theoretisch in staat om anderen opzettelijk voor de gek te houden of bang te maken. Ze moeten alleen grip krijgen op hun verraderlijke anticipatie.
Emoties beheersen en gehechtheid tonen
Even als de kinderen de situatie begrijpen, werkt het bang maken nog niet echt. Omdat ze overlopen van spanning, opwinding en emoties, friemelen en giechelen ze achter het gordijn voordat de geplande verrassing werkelijkheid kan worden. De remmen in hun hoofd, ook wel bekend als emotieregulatie, zijn nog niet op gang gekomen. Hun anticipatie bouwt zich op en het beloningssysteem vuurt al zodanig uit alle synapsen dat het eigenlijk niet uitmaakt hoe het verhaal verder gaat. Of iemand nu schrikt of niet: het eindresultaat is hoe dan ook een lachbui.
Wat een schattige leeftijd. Kinderen bereiken de lachkick van hun leven - en elke poging om met de kleine sensatie te spelen is een compliment voor de ouders. Want elke nieuwe poging om ze bang te maken is als een kleine motie van vertrouwen: het kind is niet bang voor de reactie, maar voelt zich veilig en geborgen. Sta ze deze kleine momenten van machtswisseling toe terwijl jij je reactie nog kunt uitspelen. Want op jonge schoolleeftijd worden de methoden van kinderen sluwer - en kun je voor het eerst echt schrikken.
Hooray, de pokerface is er
Op de leeftijd van zes tot acht jaar ontwikkelen kinderen het vermogen om hun emoties zo onder controle te houden dat je hun bedoelingen niet meteen herkent in het «beangstigende» voorbeeld van daarnet. Er heerst stilte achter de bank, het gordijn trilt niet meer. De kinderen leren rustig te wachten op jou, hun slachtoffer. Hun impulscontrole verbetert aanzienlijk. Ook dit is een belangrijke ontwikkelingsstap.
Als je jezelf onder controle kunt houden, kunt wachten en strategisch kunt handelen, zul je daar op veel gebieden in je leven profijt van hebben. Het beroemde marshmallow-experiment is daar een voorbeeld van. Dat prikkelende experiment waarbij kinderen de keuze hebben om meteen een marshmallow op te eten - of er 15 minuten geduldig voor te gaan zitten en er twee als beloning te krijgen.
Het marshmallow-experiment werd voor het eerst uitgevoerd in de jaren zestig en is talloze keren herhaald. Het is goed gedocumenteerd hoe positief de effecten zijn als een kind strategieën voor belonen van uitstelgedrag onder de knie krijgt, zelfs op de lange termijn. Het goede nieuws is dat deze vaardigheid geleerd en getraind kan worden. Dit is precies wat een kind doet als het iemand wil laten schrikken: het weerstaat de impuls om zich meteen naar voren te haasten om te wachten op de grotere beloning in de vorm van een perfect schrikmoment.
In die zin is het goed als je kinderen dit soort streken uithalen. Want ze oefenen zichzelf beter te beheersen voor de lol en uit vrije wil en bereiken geleidelijk betere resultaten. Ik geef toe dat ik vanaf deze leeftijd niet meer zo goed kon anticiperen op elke hinderlaag en eraan moest wennen dat ik af en toe in de maling werd genomen. Met oudere kinderen ken je dit gevoel waarschijnlijk wel.
De perfecte ouder schrik
Zo rond de leeftijd van tien jaar kunnen kinderen niet alleen jouw bedoelingen afstemmen op die van hen, maar ook een pokerface opzetten en in je gezicht liegen met een onschuldige twinkeling in hun ogen om hun ware plannen te verbergen. Ze kunnen ook de kracht van sluwheid gebruiken om je op het verkeerde been te zetten. Niemand wacht meer giechelend achter de bank. Maar er brandt misschien nog wel licht in de kinderkamer, waarachter jij je moet laten leiden.
Omdat je waarschijnlijk eerst naar de kledingkast sluipt als die op een kier staat. Dat was altijd hun favoriete verstopplek. Nu is het een val die gelukkig pas letterlijk dichtklapt als je hoofd in de kastdeur verdwijnt. De verrassing komt van de hinderlaag. Ze verrassen je in situaties waarin je je echt betrapt voelt. Ze bespelen het hele scala aan complexe sociale dynamieken. Gefeliciteerd, je kinderen zijn bijna klaar voor de buitenwereld.
Einde aan de pret
Tegen de tijd dat ze er klaar voor zijn, hebben ze ons als ouders goed gehard. De normale gekte houdt meestal op als de kinderen steeds meer streken uithalen met hun vriendjes. Tenzij er natuurlijk een vreemde vogel zoals Youtuber maexx opgroeit. Hij is gewoon nooit gestopt met het bang maken van zijn ouders - en voedt daarmee zijn sociale kanalen.
Zoiets zien maakt me banger dan de gedachte dat mijn kinderen het niet eens meer de moeite waard vinden om mij bang te maken. Want - dat weet ik nu al - ik zal deze speelse, grappige, «enge» momenten op de een of andere manier ook missen. Op één na.
Mijn grootste schrikmoment
De enige keer dat ik echt rillingen over mijn rug krijg, is als het leven het zelf overneemt en er geen bedoeling achter zit. De situatie die me doodsbang maakt, overvalt me eens in de één of twee jaar. In het goede vertrouwen dat alles slaapt terwijl ik diep ontspannen door de donkere flat schuifel.
Als je je ooit nietsvermoedend in deze stemming hebt omgedraaid, terwijl je aandacht allang verslapt was, en een slaperig kind een meter achter je stond alsof het uit een of andere horrorfilm was gematerialiseerd, dan weet je waar ik het over heb.
Omslagfoto: Shutterstock/Smile19
Michael Restin
Senior Editor
Michael.Restin@digitecgalaxus.chEenvoudige schrijver, vader van twee kinderen. Is graag in beweging, beweegt zich door het dagelijkse gezinsleven, jongleert met verschillende ballen en laat af en toe iets vallen. Een bal. Of een opmerking. Of allebei.
Achtergrond
Interessante feiten uit de wereld van producten, een kijkje achter de schermen van fabrikanten en portretten van interessante mensen.
Alles tonen
